Đài Huỳnh Công Tấn và mộ Trương Công Định — khi lịch sử trả lại chỗ đứng cho người xưa
Dưới thời Pháp thuộc, những người Việt đứng lên kháng chiến chống xâm lăng phần lớn chỉ được người dân tôn thờ trong tâm khảm. Trái lại, những người theo Pháp, vì danh lợi mà cộng tác với chính quyền thuộc địa, lại được dựng đài, lập miếu, ghi công như những người có công với nước Pháp. Ở Gò Công, câu chuyện về đài kỷ niệm Huỳnh Công Tấn là một trường hợp như vậy.
Huỳnh Công Tấn, tức Đội Tấn, về sau là Lãnh binh Tấn, trong ký ức của người Việt là một nhân vật mang tiếng phản quốc; còn đối với chính quyền Pháp, ông lại được xem là một công thần. Vì vậy, tại Gò Công người Pháp cho dựng một đài kỷ niệm ngay gần trung tâm thành phố, bên bờ rạch, nơi người dân qua lại có thể nhìn thấy. Trên đài khắc dòng chữ: “À la mémoire du Lãnh-binh Huỳnh-Công-Tấn, chevalier de la légion d’honneur, Fidèle serviteur de France”, nghĩa là: “Kỷ niệm Lãnh binh Huỳnh Công Tấn, Bắc Đẩu Bội tinh, công bộc trung thành của nước Pháp”. Với người dựng đài, đó là một cách ghi công. Nhưng với một bộ phận người dân lúc ấy, chính cái đài ấy lại trở thành biểu tượng của một thời đất nước bị đô hộ.
Tác giả tư liệu đặt ra một câu hỏi khá gay gắt: những dòng chữ ấy rốt cuộc là cái vinh hay cái nhục đối với một người đã đứng về phía ngoại bang? Rồi từ câu chuyện một cái đài, ông mở rộng ra một điều mà lịch sử thường cho thấy: những công trình được dựng lên để ca tụng quyền lực chưa chắc tồn tại lâu hơn những giá trị mà quyền lực ấy muốn xóa bỏ. Những đế quốc lớn từng tưởng rằng tên tuổi của mình sẽ sống mãi trên những đền đài sắt đá, nhưng rồi đế quốc cũng tan, tượng đài cũng có ngày biến mất. Còn những con người được nhớ vì đạo nghĩa, vì lòng thương người, vì sự hy sinh cho cộng đồng thì đôi khi chẳng cần một tấm bia lớn vẫn còn được nhắc tên trong lòng người.
Đài Huỳnh Công Tấn ở Gò Công cuối cùng cũng chịu chung số phận với chính quyền thực dân đã dựng nên nó. Khi nước Pháp bị Đức Quốc xã đánh chiếm, Pétain cộng tác với đối phương, còn De Gaulle sang Anh, tình hình tại các thuộc địa cũng bắt đầu thay đổi. Ngày 9-3-1945, quân đội Nhật đảo chính Pháp ở Đông Dương, mở ra một bước ngoặt mới. Tại Gò Công, phong trào Thanh niên Tiền phong phát triển, người dân bắt đầu quét những dấu tích của chế độ thuộc địa. Một trong những việc đầu tiên là kéo đến đập phá, triệt hạ đài kỷ niệm Huỳnh Công Tấn.
Sau khi cái đài ấy bị phá, người dân trong tỉnh nhân cơ hội đó đứng ra trùng tu mộ Trương Công Định. Ngôi mộ được sửa sang khang trang hơn trước, và trên chính vuông đất từng dựng đài Huỳnh Công Tấn, người ta dựng đài Trương Công Định để truy điệu người anh hùng của đất Gò. Hai cái tên như đứng ở hai phía đối nghịch của một đoạn lịch sử. Một người từng được chính quyền Pháp dựng đài ghi công, một người mà trong những năm Pháp cai trị lại chỉ được người dân âm thầm tưởng nhớ. Đến lúc thời cuộc đổi thay, vị trí của hai người cũng đổi theo.
Trước đó, khi chính quyền Pháp còn hiện diện ở Gò Công, không mấy ai dám bén mảng đến thăm viếng mộ Trương Công Định. Chung quanh luôn có những cặp mắt theo dõi, khiến ngôi mộ nằm trong cảnh vắng lạnh, lâu ngày rêu phong cỏ mọc. Người có tâm đi ngang qua nhìn cảnh cũ người xưa, nghĩ đến một người đã hy sinh cho non nước mà đến khi mất cũng không được yên, khó tránh khỏi bùi ngùi. Có những thời kỳ, tưởng niệm một người cũng là một hành động cần có can đảm.
Nhưng sau Thế chiến thứ hai, câu chuyện Việt Nam lại rẽ sang một hướng khác. Tại Hội nghị Yalta, Đồng minh đã đánh bại Đức, Ý và Nhật. Theo cách nhìn của tác giả tư liệu, nếu các cường quốc lúc ấy thực sự cương quyết ủng hộ quyền tự quyết của các dân tộc thuộc địa thì thời cuộc Việt Nam và cả Đông Nam Á có thể đã khác đi rất nhiều. Nhưng nước Pháp của De Gaulle vẫn không từ bỏ ý định tái chiếm Việt Nam. Quân Anh do tướng Gracey chỉ huy được giao nhiệm vụ giải giới quân Nhật ở phía Nam vĩ tuyến 18, rồi trong hoàn cảnh đó quân Pháp trở lại Sài Gòn và từng bước đưa lực lượng từ Bắc Phi sang. Từ Sài Gòn, cuộc chiến lại lan xuống các tỉnh Nam Bộ, trong đó có Gò Công.
Thực dân Pháp sau đó còn tìm nhiều cách để duy trì ảnh hưởng. Lá bài Nam Kỳ tự trị, Nam Kỳ quốc rồi Bảo Đại và thỏa hiệp ngày 9-3-1949 được tác giả nhìn như những bước đi nhằm giữ Việt Nam trong khuôn khổ Liên bang Đông Dương và Liên hiệp Pháp. Nhưng cuộc chiến cuối cùng vẫn đi đến một kết cục khác. Điện Biên Phủ thất thủ, rồi Hội nghị Genève dẫn tới việc phân chia lãnh thổ. Thời kỳ thực dân Pháp ở Việt Nam coi như cáo chung.
Quân Pháp vừa rút đi, đồng bào yêu nước ở Gò Công lại một lần nữa kiến thiết mộ Trương Công Định, làm cho khu mộ khang trang hơn. Còn khu đất từng dựng đài Huỳnh Công Tấn được chính quyền địa phương sử dụng để cất phòng Thông tin, qua đó xóa đi dấu tích cũ. Cái đài từng được dựng với ý muốn “muôn đời” ghi nhớ một người trung thành với nước Pháp, cuối cùng không còn cơ hội mọc lên lần nữa.
Có lẽ đây là điều đáng suy nghĩ nhất khi nhìn lại câu chuyện này. Người ta có thể dùng quyền lực để dựng một tượng đài, đặt một tấm bảng, khắc một dòng chữ thật lớn và nghĩ rằng như vậy là có thể quyết định lịch sử sẽ nhớ ai. Nhưng lịch sử không chỉ được viết trên đá. Nó còn được viết bằng ký ức của người dân. Đài Huỳnh Công Tấn rồi cũng bị phá bỏ, còn tên Trương Công Định thì vẫn còn trên mộ, trên những câu chuyện được kể lại và trong ký ức của đất Gò.
Một cái đài có thể sụp. Một chế độ có thể mất. Một con đường có thể đổi tên. Nhưng có những cái tên càng qua thời gian lại càng khó xóa. Bởi cuối cùng, thứ quyết định một người còn được nhớ hay không, có lẽ không phải là người nào đã dựng đài cho họ, mà là người đời sau còn thấy gì đáng để nhớ về họ.
Nguồn: Tổng hợp.
Leave a Reply