Mấy cái từ miền Tây mình xài hoài, mà ít ai biết nó từ đâu ra
Ở cái xứ mình, nhất là ở miền Tây, có nhiều cái từ nghe quen tới mức mình xài hoài mà chẳng mấy khi tự hỏi nó từ đâu mà ra. Nói riết thành quen miệng, nghe riết thành tiếng của mình, tới lúc có người hỏi “Ủa, từ này nghĩa là gì, gốc ở đâu?” thì mình lại ngớ ra. Có những từ là tiếng Tây, tiếng Tàu lọt vô hồi nào không hay, rồi qua miệng người Việt mình, nó được đọc trại đi một chút, đổi âm một chút, xài lâu ngày tới mức chẳng còn ai nghĩ đó là tiếng vay mượn nữa. Chuyện này cũng giống như mấy món ăn miền Tây vậy đó. Ban đầu có thể là món của người Hoa, người Khmer hay từ một vùng đất nào khác truyền qua, nhưng bà con mình nấu lại, nêm lại, ăn theo cái khẩu vị của mình, riết rồi thành món của xứ mình. Ngôn ngữ cũng vậy. Một cái từ đi ngang qua một vùng đất, ở lại đủ lâu, rồi tự nhiên thành người nhà. Bữa nay mình thử dạo một vòng coi mấy cái từ quen thuộc mình xài mỗi ngày, thiệt ra nó đã đi một đoạn đường dài như thế nào nghen.
Xích lô
Nhắc tới xích lô thì chắc ít ai lạ gì. Cái xe ba bánh, người đạp ngồi phía sau, còn mình ngồi phía trước, thong thả ngó phố phường. Hồi xưa đi đâu gần gần, leo lên chiếc xích lô là khỏe re, khỏi cần tự đạp, cứ ngồi đó cho người ta chở. Vậy mà cái tên nghe rất Việt này lại được cho là bắt nguồn từ tiếng Pháp.
Tên gọi ban đầu là cyclo-pousse, trong đó “cyclo” liên quan tới cycle, còn “pousse” có nghĩa là đẩy, kéo. Người Việt nghe tiếng Tây rồi đọc theo cách của mình, nói riết, đọc riết, cuối cùng “cyclo” thành “xích lô”. Cái hay của tiếng Việt mình nhiều khi nằm ở chỗ đó. Tiếng người ta vô miệng mình, tự nhiên nó đổi giọng. Nó không còn nguyên xi nữa, mà mang cái âm của xứ mình.
Hèn gì hồi nhỏ, đi ngang phố thấy mấy ông Tây bà đầm ngồi trên xích lô, mình cũng thấy chuyện đó bình thường. Bây giờ xích lô không còn là phương tiện đi lại phổ biến như hồi trước, nhưng chỉ cần nghe hai chữ “xích lô” là cả một kiểu phố xá cũ lại hiện về.
Tà lỏn
Rồi tới quần tà lỏn. Cái quần đùi, quần soọc, thứ mà mấy ông mấy chú hồi xưa mặc ở nhà, ra sau hè, xuống mé sông hay đi đâu gần gần cũng mặc. Nghe hai chữ “tà lỏn” thiệt miền Nam, vậy mà nguồn gốc của nó lại được giải thích theo nhiều hướng khác nhau.
Có cách giải thích cho rằng nó liên quan tới tiếng Pháp salopette, có cách khác lại liên hệ với talon. Những cách giải thích này không hoàn toàn giống nhau, nên nếu nói chắc một nguồn duy nhất thì cũng hơi vội. Nhưng dù gốc gác ban đầu là gì, có một chuyện chắc hơn: khi vô tới miệng người miền Nam, cái âm ngoại quốc đã được đọc lại theo kiểu rất riêng, rồi thành “tà lỏn”.
Mà nghe cũng ngộ. Nếu nói “quần soọc” thì nghe hiện đại, nói “quần short” thì nghe Tây hơn chút. Còn “quần tà lỏn” thì nghe một cái là thấy căn nhà miền Nam hồi xưa hiện ra liền.
Búp bê, rồi thành “cúp bế”
Búp bê cũng là một cái từ nghe quá quen. Hồi nhỏ, con nít nhà nào có điều kiện một chút thì có con búp bê bằng nhựa, bằng vải, đem ra chơi rồi cho nó mặc áo quần, chải tóc, đặt nằm trên giường như em bé thiệt. Từ này được cho là bắt nguồn từ tiếng Pháp poupée, nghĩa là búp bê.
Tiếng Pháp đọc một kiểu, người Việt nghe một kiểu, rồi đọc lại theo tai của mình. Thành ra poupée vô tiếng Việt thành “búp bê”. Mà cũng lạ, cái từ này đâu chỉ để gọi món đồ chơi. Người ta còn nói một cô gái “đẹp như búp bê”, nghĩa là xinh xắn, dễ thương, có vẻ ngoài nhỏ nhắn, nhìn vô thấy thương.
Có lẽ cái hay của ngôn ngữ là vậy. Một cái từ ban đầu chỉ tên một món đồ chơi, vô đời sống rồi nó có thêm tình cảm, thêm cách ví von. Từ ngữ không đứng yên. Nó sống chung với con người, rồi lớn lên theo cách con người sử dụng nó.
Gạc măng rê
Những người lớn tuổi chắc còn nhớ gạc măng rê. Hồi nhà chưa có tủ lạnh, thức ăn, chén bát thường được cất trong một cái tủ bằng gỗ, chung quanh có lưới hoặc song thưa cho thoáng khí. Đặc biệt, mấy cái chân tủ thường được kê trong chén nước để kiến khỏi bò lên. Nhìn một cái tủ như vậy mới thấy người xưa cũng có cách riêng để bảo quản đồ ăn, chỉ là chưa có điện với tủ lạnh thôi.
“Gạc măng rê” được cho là cách đọc Việt hóa của tiếng Pháp garde-manger, nghĩa là nơi giữ thức ăn. Cái tên nghe Tây vậy đó, nhưng khi vô căn bếp Việt Nam thì nó thành một vật dụng rất bình thường. Nhà nào có cái tủ như vậy, bà con cứ gọi đúng một cái tên: gạc măng rê.
Bây giờ tủ lạnh, tủ bếp hiện đại thay đổi gần hết cách người ta cất giữ đồ ăn. Những cái gạc măng rê ngày trước cũng ít thấy dần. Nhưng cái từ thì vẫn còn nằm trong trí nhớ của những người từng sống qua thời đó. Nhiều khi mình nhớ một cái từ không phải vì mình thích cái từ đó, mà vì phía sau nó có một căn nhà, một căn bếp, một đời sống mà mình từng thấy.
Li phăng
Li phăng cũng là một cái từ nghe rất cũ. Nhà nào khá giả một chút, phòng khách có cái ghế dài, vừa ngồi vừa có thể nằm nghỉ, thì mấy ông bà ngày trước gọi là cái li phăng. Nguồn tư liệu này giải thích nó từ cụm tiếng Pháp lit-divan, với lit là giường và divan là loại ghế dài.
Rồi cũng như nhiều từ khác, qua miệng người Việt, nó được đọc lại cho thuận miệng. “Lit-divan” đi một vòng, cuối cùng thành “li phăng”. Có nơi, có người còn đọc trại thành những âm khác nữa. Mấy chuyện đọc trại như vậy nghe tưởng nhỏ, nhưng chính nó mới làm cho một từ ngoại quốc trở thành tiếng nói của người mình.
Bây giờ nói “sofa” thì ai cũng hiểu. Còn nói “li phăng”, nhiều khi phải hỏi lại mấy người lớn tuổi. Nhưng chỉ cần nghe một người già nói “lại nằm trên cái li phăng”, tự nhiên thấy cả cái phòng khách ngày xưa đâu đó quay về.
Xà bần
Xà bần thì lại không phải tiếng Tây. Tư liệu này cho rằng từ này có liên quan tới tiếng Quảng Đông, được người Hoa ở Nam Bộ sử dụng rồi đi vào tiếng Việt. Nó được dùng để chỉ những thứ vụn vặt, tạp nhạp như cát, đá, vật liệu xây dựng phế bỏ.
Sau này cái nghĩa của nó còn đi xa hơn nữa. Người ta gọi một thứ gom đủ thứ lại với nhau là “xà bần”, rồi có cả những món ăn mang tên lẩu xà bần, chè xà bần. Nghe cái tên thôi cũng hình dung được một nồi có đủ thứ trong đó, thứ này một chút, thứ kia một chút, gom lại mà thành món.
Đó mới là chuyện thú vị. Một từ khi qua một vùng đất không chỉ được giữ nguyên nghĩa cũ. Người ta còn đem nó vô đời sống của mình, rồi cho nó thêm nghĩa mới. Thành ra “xà bần” ngày nay nghe rất tự nhiên, tới mức ít ai còn nghĩ nó từng là một từ đi từ tiếng Quảng Đông qua.
Mà cũng đừng có lộn xà bần với tạp pín lù nghen. Nghe thì đều có vẻ “gom đủ thứ”, nhưng chuyện nguồn gốc với cách dùng không phải một.
Cắc củm
Có một cái từ nghe rất dễ thương là cắc củm. Người miền Nam dùng để chỉ cái kiểu sống tằn tiện, chắt chiu, dành dụm từng chút một. Nhà nghèo thì có khi không phải vì không biết làm ra tiền, mà vì làm được bao nhiêu phải tính toán bấy nhiêu. Đồng tiền đi ra một đồng cũng phải coi chừng, để dành được chút nào hay chút đó.
Tư liệu này cho rằng “cắc củm” có liên quan tới cách đọc của một từ Quảng Đông/Triều Châu, được giải thích theo nghĩa hà tiện, keo kiệt, bo bo giữ tiền. Qua tiếng Việt, âm đọc thay đổi thành “cắc củm”.
Nhưng khi vô đời sống miền Tây, cái từ này nghe cũng không còn nặng như chữ “keo kiệt”. Nhiều khi mình nói một người “sống cắc củm” lại có chút thương trong đó. Là người biết dành dụm, biết liệu cơm gắp mắm, có đồng nào hay đồng nấy. Nhất là những thế hệ từng đi qua thời khó khăn, chuyện để dành từng chút không hẳn là tính toán quá mức. Đôi khi đó chỉ là cách người ta giữ cho gia đình mình khỏi thiếu trước hụt sau.
Cà rá
Rồi tới cà rá. Người miền Nam ngày trước hay dùng từ này để chỉ chiếc nhẫn, nhất là những chiếc nhẫn có đá quý, kim cương. Nguồn tư liệu liên hệ nó với carat, một đơn vị gắn với việc đo trọng lượng đá quý, và cũng có cách giải thích liên hệ với tiếng Bồ Đào Nha carrat.
Cái từ “carat” vô tới miệng người mình, nghe riết thành “cà rá”. Vậy là một thuật ngữ liên quan tới đá quý trở thành một cách gọi rất bình dân. Hồi xưa, trong đám cưới mà cô dâu có chiếc cà rá sáng choang trên tay, người ta nhìn vô là biết nhà trai cũng chịu chơi dữ lắm.
Bây giờ người ta nói “nhẫn kim cương”, nói “carat”, nói những thuật ngữ chuyên môn nghe hiện đại hơn. Nhưng với mấy người lớn tuổi, đôi khi chỉ cần nói “cái cà rá” là hiểu liền. Cái từ nghe quê quê vậy đó, mà phía sau nó cũng có cả một đoạn đường của ngôn ngữ.
Vậy mới thấy tiếng Việt của mình, nhất là tiếng Việt ở miền Nam, đâu phải chỉ là những từ có sẵn rồi truyền nguyên từ đời này qua đời khác. Nó giống như một con sông vậy. Nước từ nhiều nguồn đổ vô, có dòng từ phương Bắc, có dòng từ người Hoa, người Khmer, có dòng từ tiếng Pháp và những ngôn ngữ khác. Qua tới vùng đất này, người ta lấy về, đọc lại, nói lại, dùng theo cách của mình. Lâu ngày, những tiếng lạ ban đầu không còn lạ nữa.
Một chữ “xích lô”, một cái “gạc măng rê”, cái quần “tà lỏn”, cái “li phăng”, hay một chiếc “cà rá”… nghe thì chỉ là mấy cái từ để gọi đồ vật, gọi sự việc. Nhưng thử ngẫm kỹ coi, phía sau mỗi cái từ đều có một chút lịch sử của những người từng sống ở đây, từng giao thương, từng gặp nhau, từng học tiếng của nhau rồi đem về nói theo giọng của mình.
Ngôn ngữ cũng giống món ăn vậy đó. Người ta có thể đem nguyên liệu từ một nơi khác tới, nhưng khi qua tay bà con mình, nó sẽ có một cái vị khác. Ăn riết thành quen, nói riết thành tiếng của mình. Tới một ngày, chẳng ai còn nhớ nó từ đâu tới nữa. Chỉ biết rằng nó đã ở đây lâu rồi, và đã thành một phần của cái xứ mình.
Nguồn: Tổng hợp.
Leave a Reply