Trong quyển Gò-công Phong-vịnh của ông Võ Thành Ký, xuất bản năm 1911, có một đoạn viết về nạn cào cào phá hại mùa màng ở Gò Công, xảy ra chỉ một năm sau trận bão lụt Giáp Thìn. Đọc mấy câu thơ cũ mà thấy cái họa của người làm ruộng hồi đó sao mà nối tiếp nhau dữ quá: “Năm Giáp-thìn hồng thủy phát trùng trùng / Người thất lạc hãy còn hoài sự nghiệp / Sang Ất-tỵ cào-cào sanh điệp điệp / Kẻ nông tan hết tưởng điền trù.” Bão năm trước vừa cuốn đi nhà cửa, tài sản, người thân, ruộng vườn chưa kịp hồi phục thì năm sau cào cào lại kéo tới. Họa này chưa nguôi, họa khác đã tới. Đối với người nông dân, mất một mùa lúa đâu chỉ là mất mấy bao gạo, mà là mất luôn cái ăn của cả nhà trong những tháng ngày phía trước.
Ông Võ Thành Ký tả đàn cào cào năm ấy bằng những câu nghe vừa lạ vừa rợn: “Gò-công thật điền phi vạn tập, Mạ đương xanh, lúa đang nở, Cắn một hồi bông trái xơ rơ.” Cào cào bay tới từng đàn, nhiều tới mức rợp cả trời. Theo lời mô tả trong sách, hằng triệu con, con nào con nấy lớn cỡ ngón tay cái, mặt có vằn, mắt đen như huyền. Chúng đáp xuống ruộng nào thì gần như ruộng đó sạch bách. Mạ đang xanh, lúa đang trổ, cây đang đơm lá, chỉ cần một hồi là còn trơ lại. Có nhà chẳng may bị chúng đáp xuống mái, tới lúc đàn cào cào bay lên thì mái nhà lỗ chỗ như cái rổ, nhìn thấy cả trời. Người xưa gọi đó là “hoàng-trùng khởi loạn”. Nghe chữ “giặc” tưởng là nói quá, nhưng nhìn cảnh một đàn cào cào bay đen trời rồi ăn sạch hoa màu của người ta thì chắc cũng khó kiếm được chữ nào khác cho đúng hơn.
Lúc ấy quan Chánh Tham biện Gò Công phải gởi trát về các làng, các tổng, truyền cho dân chúng mở chiến dịch chống cào cào để cứu mùa màng. Cách chống thì cũng toàn những thứ có trong tay: xịt dầu hôi, rải tro, rắc vôi, giăng lưới, dùng chổi đập, dùng vợt xúc. Nông dân trong làng cùng nhau ra đồng bắt giết, có người một ngày gom được cả một đôi dạ. Nghĩ cũng ngộ, một bên là hàng triệu con cào cào bay trên trời, một bên là người nông dân với cái chổi, cái vợt, chút dầu hôi, ít tro, ít vôi. Nhưng không làm thì ruộng mất sạch, thành ra có cách gì trong tay thì dùng cách đó. Cái cảnh cả làng cùng nhau chống một đàn côn trùng nghe qua tưởng nhỏ, mà thật ra đó là chuyện sống còn.
Nhắc tới cào cào Gò Công, người viết lại nhớ một chuyện khác ở Mỹ Tho xảy ra sau này, nạn chuột loạn đồng ở vùng Cai Lậy, Đồng Tháp và cù lao An Hóa. Nhà cầm quyền khi ấy cũng ra lệnh cho hương chức hội tề truyền rao cho dân bắt chuột, cắt đuôi phơi khô đem lên Tòa Bố lãnh thưởng. Người viết lúc ấy còn là một thơ sanh học trường tỉnh Mỹ Tho, tận mắt chứng kiến người ta đem nộp đuôi chuột tới năm bảy chục bao. Chỉ nhìn những bao đuôi chuột đó thôi cũng đủ hình dung có biết bao nhiêu con chuột đã bị bắt. Nếu không diệt bớt, mùa màng cây trái chẳng còn gì, mà người ta còn lo chuột có thể làm lây dịch hạch. Hai chuyện khác nhau, một bên là cào cào, một bên là chuột, nhưng đều gặp nhau ở một chỗ: khi mùa màng là cái ăn của cả gia đình, một đàn côn trùng hay một bầy chuột cũng có thể trở thành tai họa lớn.
Còn cào cào từ đâu tới thì người xưa cũng không biết chắc. Có người nói chúng theo luồng gió từ rừng núi xa xôi bay tới, có người còn nói từ Phi Châu sang, nhưng chính người viết cũng nói rõ rằng không có gì chứng minh cụ thể. Chúng bay tới đen cả trời, ai yếu tim nhìn thấy có khi chóng mặt. Chúng ở Gò Công mười mấy bữa, người dân giết được rất nhiều nhưng cũng không thể nào diệt hết. Rồi một ngày đàn cào cào bay về hướng biển và mất dạng, chẳng ai biết chúng đi đâu. Người nói thế này, kẻ bàn thế kia. Đến đây, người viết cũng không muốn tô đậm thêm những chuyện thần thoại hoang đường. Tôi nghĩ chỗ này đáng chú ý, bởi người xưa tuy chưa giải thích được một hiện tượng thiên nhiên nhưng vẫn biết phân biệt giữa điều mình nghe kể với điều mình có thể chứng minh.
Những vị niên trưởng trong làng khi ấy lại cho rằng đó là việc Trời khiến gieo tai ương xuống cho dân lành. Rồi từ chuyện cào cào, tác giả đi tới chuyện nhân quả. Theo cách nghĩ của ông, đời người, một làng, một tỉnh hay cả một xã hội đều nằm trong một luật vay trả nào đó. Nơi nào quan quân bạo ngược, làm điều mất đức thì có thể phải chịu tai họa; nơi nào con người tham lam, gian ác thì cái quả cũng sẽ tới theo cách này hay cách khác. Chiến tranh cũng vậy, những việc người trước gây ra có khi người sau lại phải gánh chịu. Đó là cách nhìn của người viết cách nay hơn một thế kỷ, mang màu sắc tư tưởng và niềm tin của thời đại mình. Mình ngày nay có thể không giải thích thiên tai theo cách đó, nhưng đọc lại vẫn thấy một câu hỏi rất đáng suy nghĩ: tại sao có những tai họa người này gây ra mà người khác phải chịu?
Bản thân tác giả cũng khá dè dặt khi nói tới chuyện này. Ông cho rằng mình chỉ đề cập một điểm nhỏ, trong một khía cạnh nào đó, chớ không thể đi sâu hết vào mọi chi tiết. Rồi ông quay trở lại với đàn cào cào. Sau khi phá hại mùa màng, chúng bay về hướng biển rồi mất dạng. Không ai biết chắc chúng từ đâu tới và đi về đâu. Cái gì không có chứng cứ thì ông không muốn dựng thành chuyện. Đó cũng là một thái độ đáng quý của một người viết chuyện cũ: có thể tin vào một cách giải thích, nhưng vẫn biết chỗ nào mình chưa biết thì nói là chưa biết.
Cuối bài, ông Võ Thành Ký lại để lại mấy câu nghe rất ai oán: “Nhọc nhằn thay, cả hạt thọ hàm oan / Ôm bụng đói mơi đưa chiều rước / Mười mấy bữa lưng rùng gối mỏi / Dạ bao nài ngậm đắng trêu cay. / Gẫm nợ đời lớp trước ai vay / Mà lại khiến đoàn sau phải trả…” Đọc tới câu “ôm bụng đói” mới thấy cái hậu quả của đàn cào cào không nằm ở chuyện ruộng mất đẹp hay xấu, mà nằm ngay trong cái bụng của người nông dân. Mười mấy ngày cào cào quần thảo ngoài đồng là mười mấy ngày người ta lo cái ăn, lo mùa sau, lo gia đình.
Gò Công năm Giáp Thìn vừa chịu một trận bão lụt kinh hoàng, sang năm Ất Tỵ lại gặp thêm một đàn cào cào phá mùa màng. Bão thì nước cuốn, cào cào thì ăn sạch. Một thứ từ trời và biển tới, một thứ từ trên không đáp xuống, còn người ở dưới đất thì cứ phải chống chọi hết chuyện này tới chuyện khác. Hơn một trăm năm trôi qua, đàn cào cào năm ấy đã bay đi mất dạng, nhưng nhờ mấy trang Gò-công Phong-vịnh mà mình còn hình dung được một mùa tai họa của người Gò Công ngày trước. Đọc chuyện cũ mới thấy ông bà mình đâu phải lúc nào cũng sống giữa những ngày yên lành. Có khi vừa dựng lại được mái nhà sau bão, quay ra đồng đã thấy lúa bị cào cào ăn sạch. Vậy mà rồi người ta vẫn phải sống tiếp, bởi ruộng còn thì làm lại, nhà còn thì dựng lại, người còn thì còn cách kiếm sống. Cái sức chịu đựng đó có lẽ cũng là một phần của ký ức Gò Công.
Leave a Reply