Nghe tin Gò Công trở lại vị thế thành phố, người dân vui là phải. Một vùng đất từng có thời kỳ là trung tâm hành chính, kinh tế và văn hóa của cả vùng, từng được người Pháp gọi là “Làng thành phố”, nay lại bước sang một chặng đường mới. Nhưng giữa niềm vui đó, tôi cứ nghĩ hoài một chuyện: nếu Gò Công trở thành thành phố mới, liệu mình có thể giữ lại được chút gì của Gò Công cũ hay không? Kho bạc Gò Công thập niên 1920 – Ảnh tư liệu Tôi từng nhiều lần đi qua những con đường ở Gò Công và thích cái vẻ cũ kỹ của nơi này. Không phải kiểu cổ kính được dựng lên để làm du lịch, mà là cái cũ nằm tự nhiên trong đời sống: một căn nhà mái ngói, một khu phố chia ô, một dinh thự rộng, một cái hồ, một tiệm buôn cũ hay một khoảng sân đã bạc màu theo năm tháng. Những thứ đó hợp lại thành một cái nết riêng của đô thị Gò Công. Mất từng căn nhà thì có thể chưa thấy gì, nhưng mất dần rồi nhìn lại, người ta mới giật mình nhận ra cả một khu phố đã không còn giống ngày trước nữa.
Khoảng năm 2006 trở đi, Gò Công bắt đầu có một cơn sốt khác. Người ta phát hiện chim yến làm tổ rất nhiều trong dinh Tỉnh trưởng Gò Công cũ, tức dinh Tham biện thời Pháp thuộc. Tin đồn về giá trị của tổ yến nhanh chóng lan ra. Từ một vài căn nhà ban đầu, phong trào nuôi yến lan rộng khắp thị xã. Nhà cửa đang ở bình thường được cải tạo, nhà mới mọc lên, có những căn xây hai, ba tầng nhưng gần như không dành cho người ở mà dành cho chim yến.
Rồi người Gò Công có một cách gọi nghe vừa vui vừa buồn: “pháo đài yến”.
Những căn nhà cao tầng, tường xây kín, cửa sổ rất ít, bên ngoài chi chít những ô nhỏ. Nhìn từ xa, đúng là có cái gì đó giống một thứ pháo đài nằm giữa phố. Bên trong thì dành cho chim yến, còn con người nhiều khi chỉ sử dụng tầng dưới để ở. Trên mái nhà, máy dẫn dụ phát tiếng chim kêu ngày đêm.
Chuyện nuôi yến tự nó không có gì đáng trách. Người ta thấy có nghề kiếm sống thì làm. Có người bỏ tiền ra xây nhà, có người hy vọng đổi đời, có người coi đó là một nguồn thu nhập tốt cho gia đình. Nếu chỉ nhìn từ chuyện làm ăn thì cũng dễ hiểu. Nhưng đô thị lại là một chuyện khác. Một căn nhà riêng lẻ có thể không nói lên điều gì. Hàng trăm căn nhà cùng một kiểu dáng mọc lên trong một khu phố cũ thì nó bắt đầu làm thay đổi cả bộ mặt của nơi đó.
Cuối năm 2011, theo thống kê chưa đầy đủ được dẫn trong bài viết, toàn thị xã Gò Công có khoảng 140 cơ sở nuôi yến. Đến năm 2019, toàn tỉnh Tiền Giang có hơn 1.000 nhà nuôi yến, trong đó thị xã Gò Công chiếm khoảng hơn một nửa. Những con số đó cho thấy một cơn sốt kinh tế đã diễn ra nhanh tới mức nào. Một nhà làm việc xưa ở Gò Công – Ảnh: tư liệu Nhưng cái đáng nói là cơn sốt ấy xảy ra ngay trên một đô thị vốn đã có lịch sử hàng trăm năm.
Gò Công không chỉ có vài căn nhà cổ đứng riêng lẻ. Cái đặc biệt của nơi này nằm ở cả một hệ thống không gian: nhà phố, nhà vườn, nhà kho, lẫm lúa, tiệm buôn người Hoa, hội quán, nhà thờ, dinh thự, hồ nước và những công trình công cộng cùng tồn tại trong một đô thị nhỏ. Nó là sự pha trộn giữa kiến trúc Đông và Tây, giữa đời sống người Việt, người Hoa và dấu tích của thời thuộc địa. Mỗi thứ đứng một mình có thể chưa đủ đặc biệt, nhưng đặt cạnh nhau lại thành một Gò Công rất khó tìm ở nơi khác.
Bởi vậy, mất một căn nhà cổ đôi khi không chỉ là mất một căn nhà.
Nó giống như mình lấy đi một miếng trong bức tranh. Một miếng thì có thể chưa thấy rõ. Nhưng nếu cứ lấy từng miếng một, tới lúc quay lại, bức tranh vẫn còn đó mà cái hình ban đầu đã biến mất.
Có người hỏi tại sao Hội An làm được mà Gò Công không làm được.
Câu hỏi đó nghe đơn giản, nhưng làm thì không đơn giản chút nào. Hội An cũng từng có những khu phố cũ, nhà cổ, đời sống buôn bán và sinh hoạt của người dân. Nhưng qua quá trình bảo tồn, những khu phố cũ được giữ lại, những khu vực phát triển mới được tổ chức theo cách khác, để cái cũ có không gian mà tồn tại. Nhờ vậy, khách du lịch tới Hội An không chỉ xem một căn nhà cổ. Người ta đi trong cả một không gian cổ.
Còn Gò Công, nếu muốn làm lại, có lẽ cũng không thể chỉ sửa vài căn nhà rồi gọi đó là phố cổ.
Phải nhìn rộng hơn một chút.
Phải coi cái chợ cũ nằm ở đâu, đường phố ngày trước chạy thế nào, những ngôi nhà nào còn giữ được kiến trúc cũ, những công trình nào có giá trị, những khu vực nào từng là trung tâm buôn bán, những hồ nước nào còn lại, những dòng họ nào vẫn còn nhà thờ, những câu chuyện nào còn nằm trong trí nhớ của người dân. Nói cách khác, muốn phục hồi một đô thị cổ thì phải phục hồi cả câu chuyện của đô thị, chứ không chỉ phục hồi vài cái mái ngói.
Thạc sĩ Lê Ái Siêm từng đặt ra một ý rất đáng suy nghĩ: tại sao không đưa những khu phố mới, công sở ra ngoài, còn trong khu vực cũ thì từng bước phục hồi và tôn tạo những công trình, khu phố có giá trị? Gò Công lại nằm không quá xa TP.HCM, nên nếu biết tổ chức tốt, nơi đây hoàn toàn có thể trở thành một điểm đến khác với những khu du lịch miền Tây quen thuộc.
Tôi nghĩ cái “khác” đó mới là điều đáng quý.
Gò Công không cần phải trở thành một Hội An thứ hai. Nếu cứ bắt một đô thị phải giống một đô thị khác thì cuối cùng nơi nào cũng giống nhau. Gò Công nên tìm cái riêng của mình: một đô thị cổ Nam Bộ, nơi những lớp văn hóa Việt, Hoa và phương Tây từng gặp nhau; nơi có câu chuyện về Làng thành phố, về những dòng họ lớn, về Trương Định, về những ngôi nhà cổ, những chợ cũ, những lẫm lúa, những con đường và những con người từng làm nên một vùng đất.
Cái đó mới là thứ không thể xây mới bằng tiền.
Bởi một căn nhà có thể xây lại. Một con đường có thể mở lại. Một công viên có thể làm mới. Nhưng một đời sống đã mất thì khó mà dựng lại cho giống được.
Có lẽ vì vậy mà chuyện bảo tồn Gò Công không nên chỉ được nhìn như chuyện giữ vài căn nhà cũ. Nó là chuyện giữ lại ký ức của một đô thị. Để một người sinh ra ở Gò Công hôm nay, vài chục năm sau dẫn con cháu đi trên con đường cũ vẫn có thể chỉ tay và nói: “Chỗ này hồi xưa là…”
Câu nói đó nghe bình thường lắm.
Nhưng một thành phố mà còn có người nói được câu ấy thì thành phố đó vẫn còn ký ức.
Còn nếu một ngày nào đó người ta chỉ còn biết Gò Công từng có phố cổ qua vài tấm hình cũ, vài bài viết và những câu chuyện truyền miệng, thì lúc đó muốn tìm lại cũng khó.
Tôi nghĩ Gò Công đang đứng trước một cơ hội rất đặc biệt. Trở thành thành phố là một bước phát triển. Nhưng có lẽ, cái đáng mong hơn nữa là trong thành phố mới ấy vẫn còn nhìn thấy được một chút Làng thành phố ngày xưa.
Không cần phục dựng tất cả.
Chỉ cần giữ được những gì còn giữ được, phục hồi những gì có thể phục hồi, và đừng để những thứ cuối cùng còn sót lại biến mất vì mình tưởng rằng ngày mai vẫn còn.
Một thành phố mới không nhất thiết phải xóa đi thành phố cũ.
Nếu làm được điều đó, biết đâu một ngày nào đó, người ta tới Gò Công không chỉ để nói: “Đây là thành phố mới.”
Mà còn có thể nói:
“À, đây là Gò Công. Cái Làng thành phố ngày xưa vẫn còn ở đây.”
Nguồn: Tổng hợp.
Leave a Reply