Ca dao vốn là những câu hát để ru con, ru em. Má hoặc Chị vừa đưa võng vừa ngân nga, lúc trầm lúc bổng, khi thì lục bát, khi thì song thất lục bát, ru riết cho tới chừng nghe thằng nhỏ khò khò, cái miệng còn mút chụt chụt như đang bú tí mới chịu ngưng. Bởi vậy, một câu ca dao hay thường phải có vần có điệu để dễ ru, nhưng lời ít mà ý nhiều, có khi nghe từ nhỏ tới lớn vẫn chưa chắc hiểu hết. Có một câu như vậy mà mỗi lần đọc lại, tui vẫn thấy phía sau nó là cả một câu chuyện dài: “Đèn nào cao bằng đèn Châu Đốc / Gió nào độc bằng gió Gò Công / Thổi trận gió Đông lạc vợ xa chồng / Nằm đêm nghĩ lại nước mắt hồng tuôn rơi”.
“Đèn nào cao bằng đèn Châu Đốc” thì còn dễ hiểu. Châu Đốc nằm giữa đồng bằng sông Cửu Long mà lại có Thất Sơn, bảy núi: Núi Cấm, Núi Sam, Núi Ông Két, Núi Ngọa Long, Núi Tượng, Núi Cô Tô và Núi Nước. Có núi thì thế đất cao, mà đất đã cao thì cái đèn đặt trên đó cũng thành cao. Câu ca dao lấy một hình ảnh rất đơn giản mà nói được cả địa thế của một vùng đất. Nhưng tới câu “Gió nào độc bằng gió Gò Công” thì tui lại thắc mắc. Gò Công nằm ở đâu mà gió lại độc dữ vậy? Vì sao ông bà mình không nói gió ở nơi khác, mà nhất định phải là gió Gò Công? Gò Công nằm về phía đông, cách Mỹ Tho khoảng 35 cây số, cách Sài Gòn khoảng 60 cây số. Ngày nay nói Gò Công, người ta nghĩ tới một vùng đất ven biển, có sông, có ruộng, có những câu chuyện lịch sử và những món ăn đã thành tiếng. Nhưng muốn hiểu chữ “độc” trong câu ca dao kia thì phải quay về một trận bão đã xảy ra hơn một trăm năm trước, trận bão năm Giáp Thìn 1904. Bão từ Biển Đông đổ bộ vào Gò Công ngày Chủ nhựt mùng 1 tháng 5 năm 1904, tức ngày 16 tháng 3 năm Giáp Thìn theo âm lịch. Đang giữa mùa khô, ruộng đồng nứt nẻ, vậy mà từ khoảng 10 giờ sáng trời bỗng nổi giông, mây đen phủ kín. Đến hơn 5 giờ chiều thì gió từ phương Đông ào ào thổi tới, xô gãy cây, trốc gốc, làm vách nhà đổ xiêu, lá cây, lá lợp nhà bay tứ tung. Rồi rương xe, thùng bộng, mái lơn, thuyền chài, cối giã… thứ gì không giữ nổi thì bị gió nước cuốn chạy bôn trên đồng. Sau cùng là xác người, xác thú chập chồng, sóng dồi rêu dập, vun giồng lấp khe. Đọc những dòng tư liệu cũ mà tưởng như đang đứng giữa một cơn hỗn loạn, chỉ khác một điều là người thời nay đọc bằng mắt, còn người năm đó phải sống trong đó.
Định Tường và Gò Công lúc ấy được ghi nhận có hơn 60% nhà dân bị sập, hơn 80% súc vật chết và trên 5.000 người thiệt mạng. Chết nhiều đến nỗi đầu xóm nghe tiếng cưa cây đóng quách, giữa xóm nghe tiếng đóng hòm. Hòm thiếu, ván thiếu, người chết phải chôn vội. Người sống còn không biết ngày mai lấy gì mà ăn. Ông bà mình ghi lại bằng những câu nghe vừa lạnh lùng vừa đau: “Rủ nhau dập xác cho liền / Gặp đâu chôn đó, chớ hề ai khiêng / Thân chết chôn rồi đã yên / Còn người sống sót gạo tiền đâu ăn?” Câu cuối mới thiệt sự là cái khổ của người sống. Chôn người chết rồi thì thôi, còn những người còn lại phải làm sao để qua được ngày mai?
Bão từ Gò Công đi lên Tân An. Gió mạnh nhất vào khoảng 7 giờ đêm. Mưa đá to bằng hột gà được ghi nhận rơi xuống. Nước sông Vàm Cỏ Tây, Bảo Định, kinh Lính Tập dâng lên, nhiều người chạy không kịp bị nước cuốn trôi. Dân chúng phải chạy tới dinh chủ tỉnh và tòa bố để trú. Đến 7 giờ sáng ngày 17 tháng 3 âm lịch, mưa mới tạnh, nước rút lần lần. Cảnh vật sau bão thì nhà lá hầu như sập hết, cây keo, cây me trốc gốc nằm ngổn ngang. Sài Gòn cũng không tránh khỏi trận giông bão này. Theo Nam Kỳ tuần báo, từ sáng hôm ấy trời đã mưa lâm râm, tới 1 giờ chiều gió bắt đầu mạnh, 3 giờ càng dữ dội, rồi từ giông chuyển sang vừa giông vừa mưa như trút nước. Một trận bão đi qua, từ Gò Công tới Tân An rồi Sài Gòn, để lại một dải đất tan hoang. Nhưng giữa thiên tai như vậy, ông bà mình vẫn còn một thứ để nương nhau mà sống, đó là tình người. Nhà cổ Đốc Phủ Hải ở thị xã Gò Công nhờ xây cất kiên cố nên vẫn đứng vững. Nhà ngói của ông Lộ Công Tập ở làng Long Thuận cũng chắc chắn, năm căn nền lót gạch tàu mới cất nên không bị sập. Gần 400 người bị sập nhà đã tìm tới hai nơi này xin trú tạm. Ông Lộ Công Tập gom hết quần áo trong nhà đem cho bà con, nhưng vẫn không đủ. Cơm thì nấu bằng chảo lá sen, hết chảo này tới chảo khác để có cái ăn cho người lánh nạn. Trong lúc nhà mình còn nguyên mà chung quanh bao nhiêu người mất hết, ông bà mình chọn cách mở cửa cho người khác vô trú. Cái đạo lý lá lành đùm lá rách đôi khi không cần nói thành lời, gặp lúc hoạn nạn mới biết trong làng còn ai thương ai.
Rồi từ trận bão đó, những câu ca dao cứ truyền từ đời này sang đời khác. “Gò Công xiết mấy hư hao / Trời sanh trời dưỡng biết sao mà phòng.” Người thương thất tán thì có câu: “Gặp đây mới biết em còn / Hồi năm bão lụt anh khóc mòn con ngươi.” Câu hát nghe đơn sơ vậy thôi mà phía sau là một nỗi sợ rất thật: trong một trận bão lớn, vợ lạc chồng, người thân thất lạc nhau, có người sống sót mà không biết người mình thương còn hay mất. Rồi khi gặp lại mới biết mình còn may. Người xưa không có máy điện thoại để gọi nhau, không có bản đồ để biết nước đang lên tới đâu. Tin tức đi bằng người chạy, ghe chèo, lời kể và những câu hát. Thành ra một câu ca dao đôi khi cũng là một thứ ký ức cộng đồng.
Cứ tới ngày 16 tháng 3 âm lịch hằng năm, dân Mỹ Tho và Gò Công còn hợp nhau làm giỗ hội. “Tháng ba mười sáu lai niên / Cũng trùng một bữa, đậu tiền cúng chung.” Một trận thiên tai xảy ra hơn một trăm năm trước, những người trực tiếp sống qua nó nay đã không còn, vậy mà ngày giỗ vẫn còn. Chuyện cũ mà bà con mình đôi khi vẫn nói: “Ối! Chuyện hồi năm Thìn bão lụt tới giờ, ai mà nhớ!” Nghe thì tưởng quên rồi, nhưng thiệt ra có những chuyện càng lâu càng nằm sâu. Người sống sót mất đi, nhưng lời ru của Má, câu ca dao của bà, bài thơ của ông Nguyễn Liên Phong, bài báo cũ hay một câu chuyện kể bên bếp lửa lại giữ giùm ký ức đó.
Theo âm lịch, cứ 60 năm thì năm Giáp Thìn trở lại. Năm 1964, cũng Giáp Thìn, miền Tây lại gặp một trận lụt lớn. Bởi vậy mới có chuyện bà con mình liên tưởng tới con Rồng, năm Thìn thì con Rồng hút nước Biển Đông rồi phun xuống làm quê mình chìm trong bão lụt. Chuyện con Rồng hút nước dĩ nhiên là cách ông bà mình giải thích theo trí tưởng tượng dân gian, nhưng đằng sau câu chuyện đó lại là một điều rất thật: người miền Tây sống sát với nước, nên mỗi khi trời đất đổi khác, người ta nhớ ngay tới những mùa lụt, những trận bão từng làm cả vùng điêu đứng.
Rồi thời cuộc lại có một thứ “gió độc” khác. Năm 1975, những người con Gò Công phải rời quê, đi tản mác nhiều nơi. Không phải gió bão, nhưng cũng là một thứ gió làm người ta lạc quê, lạc xứ. Có người sang Mỹ, có người qua Úc, có người đi nơi khác, rồi mấy chục năm sau vẫn ngồi bên kia biển mà nhớ về một con đường, một cái chợ, một món ăn, một câu ca dao. Năm 2024 lại đúng vào năm Giáp Thìn. Sáu mươi năm một vòng, con người cũng đã đi qua thêm một đời. Người của năm 1904 thì không còn ai, người của năm 1964 cũng đã tóc bạc, còn những người rời quê năm 1975 thì nhiều người đã thành ông bà.
Bởi vậy, mỗi lần nghe lại câu “Đèn nào cao bằng đèn Châu Đốc / Gió nào độc bằng gió Gò Công”, tui không còn nghe đó chỉ là một câu ca dao để ru con nữa. Phía sau mấy câu ngắn ngủn ấy là núi Châu Đốc, là gió phương Đông, là một trận bão năm Thìn, là người chết, người sống, là những người thất lạc nhau rồi may mắn gặp lại, là những căn nhà mở cửa cho bà con trú nạn, và cả những người sau này rời quê mà mang theo tiếng Gò Công trong lòng. Một câu ru có khi nằm trên võng chỉ vài phút, nhưng một khi đã lọt vô trí nhớ của một đứa nhỏ, nó có thể theo người ta đi hết một đời. Và tới lúc tóc bạc, ngồi nhớ lại, mới giựt mình: thì ra hồi nhỏ Má ru mình ngủ, Má cũng đang ru giùm cả một phần lịch sử của quê nhà.
Nguồn: Tổng hợp.
Leave a Reply