Nhắc tới Thiên Địa hội ở Nam Kỳ hồi xưa, người ta thường dễ liên tưởng tới những hội kín, những người chống nhà Thanh, rồi sau đó là những nhóm nghĩa quân mượn cách tổ chức bí mật của hội để chống Pháp. Nhưng chuyện ở Gò Công lại có một đoạn khác, nghe vừa lạ vừa buồn cười mà ngẫm kỹ cũng không đơn giản. Khi cái mục tiêu ban đầu không còn nữa, một số tổ chức Thiên Địa hội phản Thanh phục Minh dần mất phương hướng, rồi biến thành những băng nhóm giang hồ. Lâm Sang ở Gò Công được tư liệu địa phương nhắc tới như một trường hợp như vậy.
Nhà nghiên cứu văn hóa Gò Công Phan Thanh Sắc cho biết, trong ký ức của người xưa, Thiên Địa hội ở Gò Công không còn được nhớ nhiều như một tổ chức có mục tiêu chính trị, mà thường được gọi đơn giản là một băng đảng cướp có tổ chức. Ông Việt Cúc, trong quyển Gò Công – Cảnh cũ người xưa, cũng có ghi chép về Lò Sang, hay Lò Cheng. Cái tên này về sau trở thành một cái tên khá nổi trong những câu chuyện giang hồ đất Gò Công đầu thế kỷ XX.
Lâm Sang là người Việt gốc Hoa. Cha ông là một người từng tham gia Thiên Địa hội phản Thanh phục Minh ở Bạc Liêu, người dân quen gọi là Chệt Lâm. Về sau Chệt Lâm trôi về vùng Gò Công, mở một tiệm hủ tiếu ở chợ Tổng Châu, nay là khu vực chợ Tân Tây, Gò Công Đông. Chung quanh nguồn gốc của gia đình này còn có những dòng truyền khẩu khác, trong đó có chuyện Chệt Lâm từng là thuộc hạ của Nguyễn Ngọc Chấn, người Tân Niên Tây, một cộng sự thân tín của Trương Định. Nhưng chính tư liệu cũng cho biết không có tài liệu xác định rõ vì sao Chệt Lâm lại về Gò Công. Chuyện này vì vậy nên để ở phần giai thoại, chớ không nên kể chắc như đinh đóng cột.
Chệt Lâm không còn mong con trai trở thành một lãnh tụ phục Minh. Theo cách nhìn của ông, thời thế đã khác rồi, Thiên Địa hội không còn mục tiêu “phục Minh”, nên võ nghệ chủ yếu chỉ còn là thứ để phòng thân. Lâm Sang thì học võ rất nhanh, nhưng học chữ lại không được như vậy. Theo lời kể, một bài toán cộng cũng khó nhét vô đầu. Tuổi nhỏ của Sang quanh quẩn bên tiệm hủ tiếu, bưng bê cho khách rồi rửa tô chén. Người cha thương con nhưng cũng rất nghiêm khắc, thậm chí thường đánh đập con mỗi khi không vừa ý.
Năm 1910, khi Sang mười tám tuổi, cha sai ông đi Chợ Lớn mua bột ngọt cùng một số nguyên liệu đặc biệt để nấu nước súp hủ tiếu theo công thức gia truyền. Từ ga Mỹ Tho, Sang đi xe lửa lên Chợ Lớn, rồi từ đó đi xe ngựa tới chỗ mua hàng. Dọc đường, ông tình cờ thấy một sân đấu võ. Tò mò, Sang bước vô coi, rồi nổi hứng ghi danh thượng đài. Trận đầu tiên, do chưa có kinh nghiệm giao đấu, Sang thua. Đến lúc trận đấu kết thúc thì chuyến xe lửa cuối cùng cũng đã chạy mất. Không có tiền, không dám về nhà, Sang phải thuê chiếu ngủ ở bến xe ngựa. Đêm đó lại bị trộm mất chiếc túi tiền. Vậy là một chuyến đi mua nguyên liệu hủ tiếu bỗng biến thành một bước ngoặt khác hẳn trong đời ông.
Sang xin làm chân sai vặt cho các phu xe ngựa để có cơm ăn, rồi trở thành phu xe ở bến Chợ Lớn. Thời đó xe xích lô bắt đầu xuất hiện, xe ngựa làm ăn ngày càng khó, các phu xe phải giành nhau từng người khách. Với vốn võ nghệ có sẵn, Sang dần trở thành một tay đầu gấu có tiếng ở bến. Ông không còn trực tiếp kéo xe mà đứng ra phân chia tài chuyến cho các phu, rồi bắt những xe muốn đậu ở bến phải chung tiền “xâu”. Từ chuyện đứng bến, Sang kéo thêm đàn em, lập thành một nhóm có tổ chức và tiếp tục dùng danh nghĩa Thiên Địa hội phản Thanh phục Minh để quy tụ người theo mình.
Năm 1916, cuộc khởi nghĩa của Phan Xích Long thất bại, nhà cầm quyền Pháp truy bắt những người mang danh nghĩa Thiên Địa hội. Lâm Sang tuy không liên quan trực tiếp tới phong trào này nhưng cũng không dám ở lại Chợ Lớn, đành trốn về quê Gò Công. Về tới nơi, ông mới hay cha mình đã qua đời sau một cơn bạo bệnh. Người cha từng truyền cho ông võ nghệ, nhưng cũng là người đã để lại cho ông cái danh Thiên Địa hội. Và từ đây, cái danh ấy được Sang sử dụng theo một cách khác.
Muốn có cơm ăn, Lâm Sang mở một lò dạy võ ở phía bên kia bến chợ Tổng Châu, lấy danh nghĩa Thiên Địa hội của cha. Ai tới xin học cũng phải làm lễ, tuyên bố gia nhập hội. Ngoài võ nghệ, Sang còn truyền những quy định bí mật của Thiên Địa hội, rồi thêm cả những chuyện huyền thuật, bùa chú, ngải thuật mà ông nói là mình từng học trong thời gian tham gia hội kín. Những luật lệ mang màu sắc “giang hồ tứ hải giai huynh đệ” lại đánh trúng tâm lý thích phiêu lưu, hào sảng của lớp thanh niên lúc đó. Chuyện này truyền miệng từ người này qua người khác, rồi Lâm Sang dần được đồn thành người kế thừa Thiên Địa hội ở Gò Công.
Người tới xin gia nhập càng đông thì tổ chức càng được chia nhỏ. Sang đặt những đệ tử thân tín đứng đầu từng nhóm, gọi là “bang”, còn người đứng đầu bang gọi là “băng chủ”. Cách gọi ấy về sau cũng trở thành một phần của thứ tiếng lóng trong giới giang hồ miền Nam. Bản thân Lâm Sang được kể là thường ngồi trên một chiếc ngai sơn son thếp vàng, đặt trước bàn hương án, hai bên có đệ tử đứng hầu. Cách tổ chức này khiến một lò võ bình thường dần biến thành một thứ tổ chức vừa có màu sắc hội kín, vừa có nghi lễ, vừa có thứ bậc rất rõ ràng.
Lễ nhập hội cũng không phải chuyện đơn giản. Người mới phải làm lễ trước hương án, tuyên thệ trung thành, rồi có nghi thức trích máu hòa vào rượu, sau đó còn phải chịu một màn “chào sân” bằng những cú đấm của người bảo lãnh. Người mới cũng được chia thành hai phái, phái “hiện” chuyên hành động và phái “mật” chuyên hoạt động bí mật. Sau cùng là xăm ký hiệu lên người để nhận biết nhau. Những hình xăm lớn hơn như đầu cọp, rồng quấn quanh người dành cho các đệ tử cao cấp. Người trong băng còn nói với nhau bằng tiếng lóng.
Nhìn từ những chi tiết đó mới thấy một điều khá đáng chú ý: về sau, nhiều băng giang hồ khác cũng bắt chước cách cắt máu ăn thề, chào sân, xăm mình, nói tiếng lóng của Lò Sang, nhưng lại bỏ luôn những luật lệ mà tổ chức này đặt ra. Một thứ vốn bắt đầu từ hội kín, qua nhiều lớp biến đổi, cuối cùng trở thành một kiểu văn hóa giang hồ mà người đời sau tiếp tục bắt chước.
Lúc ấy chợ Tổng Châu không phải cái chợ quê nhỏ như cách người đời nay dễ hình dung. Đây là nơi thương nhân người Việt gốc Hoa mua bán sỉ nông sản, thủy sản từ tàu thuyền và thương hồ khắp vùng Đồng bằng sông Cửu Long đổ về. Nhìn vô một cái chợ đông người, hàng hóa nhiều, ghe xuồng tấp nập như vậy, Lâm Sang thấy ngay một nguồn tiền. Ông cho đàn em đi từng tiểu thương thu tiền “bảo kê” mỗi ngày. Ai không nộp, hoặc nộp trễ, thì bị đánh. Tới đây thì cái danh Thiên Địa hội gần như đã trở thành cái vỏ cho một hoạt động rất đời thường: đứng ra thu tiền để đổi lấy sự “yên ổn” do chính mình tạo ra.
Nhưng tiền xâu đụng tới đâu thì sớm muộn cũng có người phản ứng tới đó. Người bị Lâm Sang chạm tới lần này là Hai Liếp, một người mồ côi từ nhỏ, sống vạ vật lề đường xó chợ, lớn lên làm thuê đủ thứ rồi bốc vác hàng hóa ở bến sông. Hai Liếp không có vẻ gì là một thủ lĩnh giang hồ. Ông chỉ là người có thân hình vạm vỡ, ít nói, thật thà, sống bằng sức lao động của mình. Chính cái kiểu người như vậy lại là đối tượng khó chịu nhất đối với một băng nhóm đang muốn kiểm soát bến bãi, bởi Hai Liếp không có gì nhiều để mất ngoài chén cơm kiếm được từ đôi vai của mình.
Một hôm, Hai Liếp đang vác khoai lang từ một chiếc tàu hàng của thương hồ Bạc Liêu lên chợ thì bị Lâm Sang chặn lại trên chiếc “đòn dài”, tức tấm ván gỗ làm cầu từ be tàu lên bờ. Chủ tàu chưa nộp tiền xâu nên người bốc vác cũng bị chặn. Hai Liếp đặt bao hàng xuống rồi nghênh chiến. Trận đánh tay đôi được kể là bất phân thắng bại. Sau trận đó, địa bàn bảo kê của Lâm Sang không còn dễ dàng bao trùm cả khu bến sông nữa. Hai Liếp trở thành đại ca bảo kê ở bến, còn những thương hồ muốn tránh chuyện với Lâm Sang thì thuê Hai Liếp bốc vác hàng.
Hai người, xét cho cùng, đều xuất hiện từ cùng một môi trường: bến bãi, chợ, ghe tàu, hàng hóa và những cuộc tranh giành miếng ăn. Nhưng một người đi lên bằng cách dựng tổ chức để thu tiền, còn một người lại đi lên từ đôi vai của một phu bốc vác. Câu chuyện Lâm Sang vì vậy không chỉ là chuyện về một tay giang hồ đất Gò Công. Nó còn cho thấy một thời kỳ mà chợ búa, bến sông và đường giao thương không chỉ là nơi mua bán. Đó còn là những khoảng không quyền lực, nơi ai kiểm soát được người, hàng và bến bãi thì người đó có thể có tiếng nói.
Cái đáng nhớ nhất của câu chuyện này có lẽ không phải những màn đấm đá hay những nghi lễ kỳ bí. Đó là chuyện một cái tên có thể thay đổi theo thời gian. Thiên Địa hội ban đầu mang một mục tiêu lịch sử rất khác. Về sau, trong ký ức dân gian, nó trở thành tên gọi của những hội kín, rồi trong một số trường hợp lại biến thành cái danh để tập hợp đàn em và kiếm sống bằng “tiền xâu”. Cùng một cái tên, nhưng đi qua một thời cuộc khác thì mang một ý nghĩa khác.
Mà chuyện đời nhiều khi cũng vậy. Một tổ chức sinh ra vì một lý tưởng, nếu lý tưởng đó không còn, cái vỏ tổ chức vẫn có thể tồn tại. Nó sẽ tìm một mục tiêu khác, một cách sống khác, thậm chí một thứ quyền lực khác để bám vào. Lâm Sang có thể là một nhân vật trong những câu chuyện giang hồ cũ của Gò Công, nhưng phía sau câu chuyện ấy vẫn còn một câu hỏi đáng để người đời sau ngẫm lại: khi thời thế thay đổi, một con người sẽ thay đổi theo thời thế, hay sẽ tìm cách biến cái thời thế đó thành lợi thế cho mình?
Nguồn: Tổng hợp.
Leave a Reply