Một buổi chiều ở Đà Lạt, chúng tôi tìm đến lăng mộ ông bà Nguyễn Hữu Hào, nằm trên một ngọn đồi thông. Đường lên lăng không khó tìm, mở bản đồ Google là có thể thấy. Theo những tài liệu lâu nay vẫn được lưu truyền, đây là nơi chôn và thờ ông Nguyễn Hữu Hào và bà Lê Thị Bình, song thân của Nam Phương Hoàng hậu. Tôi đến đây ban đầu cũng chỉ nghĩ đơn giản là ghé thăm một khu lăng mộ có liên quan đến một nhân vật khá đặc biệt trong lịch sử triều Nguyễn. Nhưng đứng dưới chân đồi rồi đi từng bậc cấp lên cao, câu chuyện lại dần mở ra theo một cách khác.
Nhà lăng mộ
Từ lối vào có bốn trụ biểu, chúng tôi theo những bậc cấp đi lên. Nắng chiều vẫn còn rỡ tươi, nhìn xuống phía dưới cảnh vật chẳng có vẻ gì là u tịch của một khu lăng mộ. Nhưng càng lên cao, cảm giác lại càng thay đổi. Không gian vắng hơn, cây thông đứng im trong gió, mọi thứ quanh khu lăng khá đơn sơ. Hai con sư tử đá, nhà bia, sân lăng, những ngôi mộ bằng đá… không có gì quá cầu kỳ. Trên sân rộng có một tấm bia đá khắc chữ Hán. Lăng chính có mái ngói, trên nóc có cây thập giá. Bên trong là hai ngôi mộ bằng đá xanh hình chữ nhật đặt song song, giữa hai ngôi mộ có một hương án. Phía sau là một ô cửa vuông nhìn ra nhà bia nhỏ. Đứng giữa một khu lăng như vậy, điều gây chú ý không hẳn là sự đồ sộ, mà là cái cảm giác quạnh hiu của một nơi từng có nhiều người tìm đến, nhưng nay phần lớn thời gian chỉ còn lại gió và những hàng thông.
Cho đến khi đọc cuốn Theo dấu Hoàng hậu Nam Phương và Vua Bảo Đại của Vĩnh Đào và Nguyễn Thị Thanh Thuý, Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam xuất bản năm 2024, tôi mới thấy câu chuyện về Nguyễn Hữu Hào có khá nhiều chi tiết khác với những thông tin mà lâu nay tôi vẫn đọc trên mạng. Hai tác giả cho biết họ đã dành nhiều năm đi đến những nơi gắn với vua Bảo Đại và Hoàng hậu Nam Phương ở Việt Nam cũng như ở Pháp, tìm tư liệu, gặp nhân chứng và hậu duệ của những người cùng thời. Tôi đọc đến đây thì bắt đầu chú ý hơn, bởi với những câu chuyện lịch sử, nhất là chuyện của một gia đình đã cách chúng ta gần một thế kỷ, đôi khi chỉ một tờ khai, một gia phả hay một lời kể của người trong gia đình cũng có thể làm cho câu chuyện khác đi khá nhiều.
Theo những thông tin trong cuốn sách, Pierre Nguyễn Hữu Hào, thân phụ của Nam Phương Hoàng hậu, vốn là người sống khá kín đáo. Ông được Giám mục Mossard biết đến và giúp vào học tại Tiểu Chủng viện Sài Gòn. Sau khi học xong, ông được giới thiệu vào làm việc cho gia đình Lê Phát Đạt, tức Huyện Sỹ, rồi kết hôn với Marie Lê Thị Bình, con gái của gia đình này. Tờ khai kết hôn lập tại tòa Đốc lý Sài Gòn ngày 12 tháng 11 năm 1902 ghi ông Nguyễn Hữu Hào lúc ấy 32 tuổi, sinh ngày 1 tháng 7 năm 1870 tại xã Tân Hòa, Chợ Lớn. Trong vòng hơn mười năm sau khi cưới, từ một người gần như bắt đầu bằng hai bàn tay trắng, ông đã tích lũy được một tài sản khá lớn. Hai người có hai người con gái, trong đó người con thứ hai sau này trở thành Nam Phương Hoàng hậu.
Trụ biểu dẫn lên lăng mộ
Có một chi tiết khác cũng khá thú vị. Theo giấy tờ chính thức, Nguyễn Hữu Hào sinh năm 1870. Nhưng gia phả do gia đình bà Agnès Nguyễn Hữu Hào cung cấp lại cho rằng ông sinh năm 1866. Nếu lấy năm sinh trong giấy tờ thì lúc mất ông 67 tuổi, còn theo gia phả thì ông thọ 71 tuổi. Điều đáng nói là báo chí lúc ông qua đời lại loan tin ông thọ 71 tuổi. Tôi không biết vì sao trong giấy tờ chính thức ông lại được khai trẻ hơn bốn tuổi, nhưng chính những chỗ không khớp như vậy mới làm cho việc tìm hiểu lịch sử trở nên thú vị. Lịch sử đôi khi không nằm gọn trong một dòng trên giấy; phải đặt nhiều nguồn cạnh nhau mới thấy được câu chuyện phía sau.
Đường lên khu lăng mộ
Khi con gái lên ngôi Hoàng hậu, ông Nguyễn Hữu Hào trở thành Quốc trượng, tức cha vợ của vua Bảo Đại. Nhưng theo những tư liệu được dẫn lại, ông vẫn giữ lối sống khiêm tốn và kín đáo. Tháng 5 năm 1935, triều đình phong tước Long Mỹ Hầu và trao Long bội tinh đệ tam đẳng cho ông. Đến ngày 30 tháng 8 năm 1937, vua Bảo Đại phong ông tước Long Mỹ Quận công; cùng thời gian đó, chính phủ Pháp trao Ngũ đẳng Bắc đẩu bội tinh cho ông. Chỉ khoảng hai tuần sau, đêm 13 tháng 9 năm 1937, Long Mỹ Quận công Nguyễn Hữu Hào qua đời tại Sài Gòn. Sau lễ tại Nhà thờ Đức Bà, quan tài ông được đưa lên Đà Lạt bằng một chuyến xe lửa đặc biệt. Lễ an táng được cử hành tại Đà Lạt ngày 19 tháng 9 năm ấy.
Lăng mộ và nhà bia
Sau khi ông mất, gia đình chọn một ngọn đồi thông gần thác Cam Ly để xây lăng. Con đường từ chân đồi lên lăng gồm 158 bậc. Công trình được xây theo kiểu kiến trúc Á Đông, mái ngói lưu ly xanh, bên trong đặt hai ngôi mộ bằng đá xanh song song nhau. Việc xây dựng bắt đầu từ năm 1937 và đến năm 1941 mới hoàn tất. Sau đó diễn ra lễ quy lăng với sự hiện diện của vua Bảo Đại, Hoàng hậu Nam Phương cùng nhiều nhân vật của triều đình, Giáo hội và chính quyền bảo hộ. Nhìn khu lăng ngày nay, khó hình dung được đã từng có một buổi lễ với đông người như vậy trên ngọn đồi này.
Nhưng có lẽ chi tiết khiến tôi chú ý nhất lại nằm ở chính hai ngôi mộ. Ngôi mộ bên phải, đứng từ phía trong nhìn ra, là nơi an táng ông Nguyễn Hữu Hào. Ngôi bên trái được dành cho bà Lê Thị Bình. Thế nhưng hơn hai mươi năm sau, bà Lê Thị Bình qua đời tại Pháp vào năm 1964 và được an táng tại Neuilly-sur-Seine, ngoại ô Paris. Ngôi mộ đã chuẩn bị sẵn trên đồi thông Đà Lạt vì vậy vẫn để trống.
Tôi đứng nhìn hai ngôi mộ mà nghĩ, một công trình được xây để dành cho hai người, cuối cùng lại chỉ có một người nằm lại. Người còn lại ở tận một nghĩa trang bên kia nửa vòng trái đất. Có những chuyện lịch sử đọc trên giấy thấy rất bình thường, nhưng khi đứng ngay trước một vật còn lại của nó, tự nhiên cảm giác lại khác. Hai ngôi mộ nằm cạnh nhau, một có người, một bỏ trống. Chung quanh là đồi thông, bốn bề lộng gió. Những tước vị như Long Mỹ Quận công, Quốc trượng, Mệnh phụ Đệ nhất Phu nhân rồi cũng chỉ còn lại trong sách vở và trên bia đá. Còn nơi này, sau tất cả những danh xưng ấy, chỉ còn một người nằm lại trên đồi thông Đà Lạt.
Bia ở sân
Có lẽ vì vậy mà một chuyến ghé thăm lăng mộ không chỉ là chuyện đi tìm một địa danh trên bản đồ. Mình đi để nhìn một công trình, rồi từ công trình đó lần ngược lại một gia đình, một thời kỳ, những con người từng sống, từng có những chuyến đi, những cuộc hôn nhân, những tước vị và cả những lựa chọn mà người đời sau không phải lúc nào cũng hiểu hết. Đến lúc quay xuống khỏi 158 bậc cấp, có khi thứ còn lại trong trí nhớ không phải là cái tên Long Mỹ Quận công, mà chỉ là hình ảnh một ngôi mộ bên cạnh một ngôi mộ trống, nằm im giữa đồi thông.
Hai ngôi mộ
Nguồn: Tổng hợp.
Leave a Reply